Pokrewieństwo a Powinowactwo – Jak Wpływają na Dziedziczenie? Wstępni, Zstępni i Linie Spadkowe

W skrócie: 

Pokrewieństwo to więź prawna łącząca osoby pochodzące od siebie lub mające wspólnego przodka i ma podstawowe znaczenie dla kolejności dziedziczenia ustawowego w Polsce. Powinowactwo powstaje wskutek zawarcia małżeństwa i łączy jednego małżonka z krewnymi drugiego. Co do zasady powinowaci, tacy jak zięć, synowa czy teściowie, nie dziedziczą po sobie ustawowo, jednak przepisy przewidują szczególną możliwość dziedziczenia przez pasierbów. Niezależnie od zasad dziedziczenia ustawowego spadkodawca może powołać powinowatego do spadku w testamencie. Powinowactwo trwa także po ustaniu małżeństwa.

Pokrewieństwo to więź prawna łącząca osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, albo osoby mające wspólnego przodka. Zgodnie z art. 61⁷ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, natomiast krewnymi w linii bocznej są osoby pochodzące od wspólnego przodka, które nie są krewnymi w linii prostej. Rozróżnienie tych kategorii ma istotne znaczenie między innymi dla zasad dziedziczenia. 

Linia prosta i boczna w prawie spadkowym ma odmienne znaczenie. Linia prosta to relacja osób, z których jedna pochodzi bezpośrednio od drugiej - rodzic i dziecko, dziadek i wnuk, prababcia i praprawnuczka. Linia boczna obejmuje osoby, które mają wspólnego przodka, ale nie pochodzą jedna od drugiej - typowym przykładem jest rodzeństwo oraz kuzynostwo. 

Stopień pokrewieństwa oblicza się według liczby urodzeń dzielących dwie osoby, przy czym nie liczy się samego wspólnego przodka.[1] Rodzic i dziecko to pokrewieństwo pierwszego stopnia w linii prostej, dziadek i wnuk - drugiego stopnia w linii prostej, rodzeństwo - drugiego stopnia w linii bocznej, a stopnie kuzynostwa zaczynają się od czwartego stopnia w linii bocznej. Do uznania osób za krewnych wystarczy jeden wspólny rodzic, dlatego rodzeństwo przyrodnie liczy się tak samo jak rodzone. Więcej wyjaśnia przewodnik po stopniach pokrewieństwa i powinowactwa.

Wstępny to każda osoba, od której dana osoba pochodzi w linii prostej - a więc rodzice, dziadkowie, pradziadkowie i wszystkie wcześniejsze pokolenia. Termin ten funkcjonuje jako zbiorcze określenie, dzięki któremu ustawodawca nie musi wymieniać każdego pokolenia z osobna w przepisach o dziedziczeniu czy alimentach. Rozróżnienie zstępny a wstępny jest kluczowe: zstępni to potomkowie w dół (dzieci, wnuki), wstępni - przodkowie w górę. 

W kolejności dziedziczenia ustawowego wstępni dochodzą do spadku, gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych. W takim przypadku dziedziczą małżonek i rodzice spadkodawcy, przy czym udział rodzica, który nie dożył otwarcia spadku, może przypaść rodzeństwu spadkodawcy albo zstępnym rodzeństwa. Dziadkowie są powołani do spadku dopiero wtedy, gdy nie ma małżonka, rodziców, rodzeństwa ani zstępnych rodzeństwa spadkodawcy. 

Do wstępnych zaliczamy zatem wyłącznie osoby w linii prostej: 

• Rodzice - wstępni pierwszego stopnia w linii prostej. 

• Dziadkowie - wstępni drugiego stopnia w linii prostej. 

• Pradziadkowie i dalsze pokolenia - wstępni kolejnych stopni. 

Siostra ojca, czyli ciotka, oraz brat dziadka nie są wstępnymi, lecz krewnymi w linii bocznej, ponieważ spadkodawca nie pochodzi od nich bezpośrednio. To rozróżnienie ma znaczenie prawne, jednak samo pokrewieństwo w linii bocznej nie przesądza o dziedziczeniu. O powołaniu do spadku decydują szczegółowe przepisy określające kolejne grupy spadkobierców ustawowych oraz konkretny układ rodzinny. 

Powinowactwo to więź prawna, a nie biologiczna, która powstaje wskutek zawarcia małżeństwa i łączy jednego małżonka z krewnymi drugiego małżonka. Osoby spowinowacone nie są krewnymi i nie łączą ich więzy pochodzenia, jednak z powinowactwem mogą wiązać się określone skutki prawne. 

Podobnie jak pokrewieństwo, powinowactwo może występować w linii prostej lub bocznej. Linię i stopień powinowactwa określa się według linii i stopnia pokrewieństwa łączącego drugiego małżonka z jego krewnym. Powinowatymi w linii prostej pierwszego stopnia są na przykład teść, teściowa, zięć i synowa. W linii bocznej powinowactwo może łączyć między innymi osobę z rodzeństwem jej małżonka. 

W codziennym języku mąż siostry oraz brat małżonka są nazywani szwagrami, natomiast siostra małżonka — szwagierką. Bratowa to żona brata. Osoby te są powinowatymi, a nie krewnymi, ponieważ łącząca je relacja powstała wskutek małżeństwa, a nie pochodzenia. 

Powinowactwo nie ustaje wraz z rozwodem ani śmiercią małżonka — trwa mimo ustania małżeństwa. Skutki unieważnienia małżeństwa są odrębnym zagadnieniem prawnym i mogą zależeć od rodzaju ocenianej relacji oraz okoliczności konkretnej sprawy.

Co do zasady samo powinowactwo nie stanowi podstawy dziedziczenia ustawowego. Zięć, synowa, teściowie ani rodzeństwo małżonka nie dziedziczą po sobie tylko dlatego, że są powinowatymi. Wyjątek dotyczy pasierbów, którzy mogą zostać powołani do spadku po spełnieniu warunków określonych w Kodeksie cywilnym. Każdy powinowaty może natomiast zostać powołany do dziedziczenia w testamencie. 

Samo powinowactwo nie daje prawa do zachowku. Zachowek może przysługiwać zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, jeżeli w danej sytuacji byliby powołani do spadku z ustawy. Zięć ani synowa nie mogą więc żądać zachowku po teściach wyłącznie z powodu powinowactwa, nawet jeśli faktycznie opiekowali się spadkodawcą. 

W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, a udział dziecka, które nie dożyło otwarcia spadku, może przypaść jego zstępnym. Gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych, do spadku mogą zostać powołani małżonek i rodzice, a w określonych sytuacjach także rodzeństwo oraz zstępni rodzeństwa, w tym siostrzenice, siostrzeńcy, bratanice i bratankowie. W dalszej kolejności przepisy wskazują dziadków i określonych zstępnych dziadków, pasierbów, a następnie gminę ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarb Państwa. Ustalenie właściwej grupy zależy od konkretnego układu rodzinnego. 

1. 1.

   Kim jest bratowa?  

Bratowa to żona brata - powinowata drugiego stopnia w linii bocznej względem rodzeństwa swojego męża, a nie krewna. 

1. 1.

   Mąż siostry to dla mnie kto? 

Mąż siostry to szwagier - powinowaty drugiego stopnia w linii bocznej, podobnie jak brat męża to dla żony również szwagier. 

1. 1.

   Kim jest siostra męża dla żony? 

Siostra męża dla żony to szwagierka, a więc powinowata w tym samym stopniu, co brat żony jest szwagrem dla męża. 

1. 1.

   Czy stopień powinowactwa zmienia się po rozwodzie? 

Nie - powinowactwo trwa mimo ustania małżeństwa[3], dlatego teściowa pozostaje powinowatą nawet po rozwodzie i po ewentualnym kolejnym ślubie byłego zięcia. 

1. 1.

   Kodeks rodzinny i opiekuńczy, art. 61⁷ — definicja krewnych w linii prostej i bocznej oraz sposób obliczania stopnia pokrewieństwa. 

1. 1.

   Kodeks rodzinny i opiekuńczy, art. 61⁸ — powstanie i trwanie powinowactwa oraz sposób określania jego linii i stopnia. 

1. 1.

   Kodeks rodzinny i opiekuńczy, art. 61⁸ § 1 — powinowactwo trwa mimo ustania małżeństwa. 

1. 1.

   edukacja-prawna.info.pl. Pokrewieństwo a powinowactwo – opracowanie prawne 

1. 1.

   e-prawnik.pl. Krewni żony, czyli prawne skutki powinowactwa 

1. 1.

   Kodeks cywilny, art. 931–935 — kolejność dziedziczenia ustawowego; art. 991 — osoby uprawnione do zachowku; art. 1008 — przesłanki wydziedziczenia.