Testament negatywny a zachowek – kto ma prawo do zachowku?

Testament negatywny pozwala wyłączyć konkretną osobę z dziedziczenia ustawowego, ale nie pozbawia jej prawa do zachowku. Aby skutecznie odebrać prawo do zachowku, konieczne jest wydziedziczenie oparte na jednej z ustawowych przesłanek (Podstawa prawna: Kodeks cywilny, w szczególności art. 991–1007 KC (zachowek) oraz art. 1008–1011 KC (wydziedziczenie)). W praktyce oznacza to, że osoba pominięta w testamencie negatywnym nadal może dochodzić zachowku od spadkobierców. 

Wiele osób błędnie zakłada, że wyłączenie krewnego z testamentu automatycznie pozbawia go wszelkich praw do spadku. W rzeczywistości skutki testamentu negatywnego i wydziedziczenia są zupełnie różne. 

Testament negatywny to zapis, w którym spadkodawca wyłącza konkretną osobę z dziedziczenia ustawowego. Nie musi przy tym wskazywać przyczyny ani powoływać innych spadkobierców. 

Takie wyłączenie powoduje, że dana osoba nie dziedziczy majątku na zasadach ustawowych. Nie traci jednak prawa do zachowku. Oznacza to, że po śmierci spadkodawcy może domagać się odpowiedniej kwoty od osób, które otrzymały spadek. 

Wydziedziczenie idzie znacznie dalej niż testament negatywny. Pozbawia nie tylko prawa do spadku, ale również prawa do zachowku. 

Aby było skuteczne, w testamencie musi zostać wskazana jedna z ustawowych przyczyn, np.: 

• uporczywe postępowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, 

• popełnienie przestępstwa przeciwko spadkodawcy lub jego bliskim, 

• rażąca obraza czci, 

• uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych. 

Jeżeli wskazana przyczyna okaże się nieprawdziwa lub nie spełnia wymogów ustawowych, wydziedziczenie może zostać zakwestionowane. W takiej sytuacji osoba pominięta zachowuje prawo do zachowku. 

Więcej informacji znajdziesz w artykule o wydziedziczeniu. 

Prawo do zachowku przysługuje osobom, które dziedziczyłyby ustawowo po zmarłym. Są to przede wszystkim: 

• dzieci i dalsi zstępni, 

• małżonek, 

• rodzice spadkodawcy, jeśli byliby powołani do dziedziczenia z ustawy. 

Wysokość zachowku zależy od sytuacji uprawnionego: 

• 2/3 udziału spadkowego – dla małoletnich zstępnych oraz osób trwale niezdolnych do pracy, 

• 1/2 udziału spadkowego – dla pozostałych uprawnionych. 

Podstawą obliczenia zachowku jest udział, jaki przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. 

Szczegółowe informacje znajdziesz w artykule Zachowek – co to jest i ile wynosi?. 

Przy ustalaniu wysokości zachowku bierze się pod uwagę nie tylko majątek pozostawiony przez spadkodawcę. Do masy spadkowej mogą zostać doliczone również niektóre darowizny przekazane za życia. 

Dlatego przy obliczeniach uwzględnia się często: 

• nieruchomości przekazane dzieciom lub innym krewnym, 

• darowizny pieniężne, 

• inne składniki majątku podlegające doliczeniu do spadku. 

Może to znacząco zwiększyć wartość należnego zachowku.

Dochodzenie zachowku zwykle rozpoczyna się od wezwania spadkobiercy do zapłaty. Jeżeli strony nie osiągną porozumienia, konieczne może być skierowanie sprawy do sądu. 

Najczęściej procedura wygląda następująco: 

1. 1.

   Ustalenie składu majątku spadkowego. 

1. 1.

   Ustalenie darowizn podlegających doliczeniu. 

1. 1.

   Wezwanie spadkobiercy do zapłaty zachowku. 

1. 1.

   Złożenie pozwu do sądu, jeśli nie dojdzie do ugody. 

Roszczenie o zachowek przedawnia się co do zasady po upływie 5 lat: od ogłoszenia testamentu – w przypadku dziedziczenia testamentowego, albo od otwarcia spadku – w przypadku dziedziczenia ustawowego. 

Sam testament negatywny nie eliminuje ryzyka roszczeń o zachowek. Dlatego planując przekazanie majątku, warto uwzględnić skutki prawne poszczególnych rozwiązań. 

Jednym z rozwiązań, które nie wpływa na przepisy o zachowku, może być ubezpieczenie na życie ze wskazaniem uposażonego. Ewentualna wypłata świadczenia następuje zgodnie z warunkami polisy i może podlegać ograniczeniom (np. wyłączenia odpowiedzialności, okresy karencji, limity), a także wiąże się z kosztami składki. Wypłata nie jest gwarantowana i zależy od spełnienia warunków umownych oraz zgłoszenia roszczenia. Informacja ma charakter ogólny; przed zawarciem umowy należy zapoznać się z OWU i wyłączeniami.